Εισαγωγική ομιλία της Επιτρόπου Περιβάλλοντος και Ευημερίας των Ζώων κας Αντωνίας Θεοδοσίου κατά την έναρξη του τριημέρου δράσεων που διοργανώνει το Γραφείο της Επιτρόπου με θέμα την Ξηρολιθική Κληρονομιά

Από:

Γραφείο Επιτρόπου Περιβάλλοντος και Ευημερίας των Ζώων

10/06/25 20:01 | Ομιλία / Διάγγελμα | Επίτροποι

Ξηρολιθική Κληρονομιά – Γνώση, Πρακτικές, Διάλογος – Προοπτικές επαγγελματικής κατάρτισης στην ξηρολιθική δόμηση στην Κύπρο

Η δόμηση εν ξηρώ στην Κύπρο έχει τα χνάρια της στην αρχαιότητα, ενώ παράλληλα με αυτήν παρουσιάζονται οι αγροτικές ξηρολιθικές κατασκευές ως σημαντικό στοιχείο δημιουργίας και εξέλιξης του ανθρωπογενούς τοπίου.

Η διάσωση της παράδοσης και η συνέχιση της κατασκευής των αγροτικών ξηρολιθιών έχει βαθιά ιστορική, αλλά και οικολογική διάσταση. Οι αγροτικές ξηρολιθικές κατασκευές στην Κύπρο –μάρτυρες κοινοτικής συνεργασίας– αποτελούν την ταυτότητα του αγροτικού τοπίου, αναπόσπαστο κομμάτι της ιστορίας και του κοινωνικού γίγνεσθαι του ανθρώπου της υπαίθρου. Τέτοιες κατασκευές είναι αναλημματικοί και ελεύθεροι τοίχοι οριοθέτησης τεμαχίων, λιθόστρωτες αυλές, πλατείες, οδικά δίκτυα, προσβάσεις και περάσματα, δήμματα του νερού, καμίνια γύψου, ασβέστη και πίσσας, αλώνια, αγροτικά υποστατικά για ανθρώπους και ζώα –τα στιάθκια, στιαθκιές-καλύφες και σπιτούθκια.

Στην περίοδο βαθιάς κλιματικής κρίσης που βιώνει ο πλανήτης, ο ρόλος ιδιαίτερα των αναλημματικών τοίχων αντιστήριξης, δόμων στην κυπριακή διάλεκτο –από το ρήμα δομώ– καθίσταται ακόμη πιο σημαντικός απ’ ό,τι στο παρελθόν. Ως λύση βασισμένη στη φύση, όσον αφορά στη διαχείριση των εδαφών, συμβάλλει στην αντιμετώπιση του φαινομένου της ερημοποίησης.

Οι δόμες συσσωρεύουν χώμα και το στηρίζουν, προστατεύουν τα εδάφη από τη διάβρωση, ίσως και να επιβραδύνουν τις πυρκαγιές, διαχειρίζονται το νερό της βροχής και συγκρατούν υγρασία, στηρίζουν, διατηρούν και ενισχύουν τις καλλιέργειες, τη φύση και τη βιοποικιλότητα και απορροφούν άνθρακα, ενώ αποτελούν το τοπικό αποτύπωμα της πλούσιας γεωλογίας μας, εμπεριέχοντας ακόμη αρχαία σκουριά και απολιθώματα. Στο κέλυφός τους και σε εγγύτητα με αυτές δημιουργούνται ολόκληρα οικοσυστήματα και αποτελούν βιοκλιματικό καταφύγιο για αριθμό φυτών, πουλιών, θηλαστικών, ερπετών και πολλών μικροοργανισμών.

Στην τέχνη αυτή ένας κόσμος συνωμοτεί για να κρατηθεί ο άνθρωπος και τα έμβια όντα στη ζωή, διαμορφώνοντας το φυσικό τοπίο σε ιστορικό και παραδοσιακά ανθρωπογενές πολιτιστικό τοπίο.

Η κατάρτιση στρατηγικής και η θεσμοθέτηση μηχανισμών από τα κράτη σε εθνικό και παγκόσμιο επίπεδο, είναι αναγκαίοι παράγοντες για την αειφόρο διαχείριση του τοπίου και της αγροτικής-κτηνοτροφικής παραγωγής, αλλά και ως αντίσταση κατά της απερήμωσης.

Στην Κύπρο έχουν διοργανωθεί συνέδρια, εργαστήρια και εκθέσεις. Έχει εκδοθεί σχετικός οδηγός από το Τμήμα Πολεοδομίας και Οικήσεως και ενημερωτικό υλικό από το Τμήμα Αρχαιοτήτων. Η συντήρηση και η νέα κατασκευή ξηρολιθικών τοίχων επιδοτείται από εθνικούς και ευρωπαϊκούς πόρους. Έργα αποκατάστασης του ξηρολιθικού τοπίου έχουν λάβει έπαινο από το Συμβούλιο της Ευρώπης στο πλαίσιο της Σύμβασης για το Τοπίο.

Όλα τα πιο πάνω είναι σημαντικά, αλλά δεν είναι αρκετά. Το κυπριακό ξηρολιθικό τοπίο είναι υποβαθμισμένο και καταστρέφεται, είτε λόγω εγκατάλειψης είτε λόγω άγνοιας και αλόγιστων επεμβάσεων.

Το 2018, η Διακυβερνητική Επιτροπή της Σύμβασης για τη Διαφύλαξη Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς (ΑΠΚ) της UNESCO ενέκρινε την εγγραφή της Τέχνης της Ξερολιθιάς στον διεθνή Αντιπροσωπευτικό Κατάλογο Στοιχείων ΑΠΚ της Ανθρωπότητας, με βάση πολυεθνικό φάκελο υποψηφιότητας που υποβλήθηκε έπειτα από πρωτοβουλία και συντονισμό της Διεθνούς Ένωσης Διεπιστημονικής Μελέτης της Ξηρολιθιάς (SPS). Συγκεκριμένα, συμμετείχαν στη διαδικασία οκτώ χώρες (σε αλφαβητική σειρά: Γαλλία, Ελβετία, Ελλάδα, Ισπανία, Ιταλία, Κροατία, Κύπρος και Σλοβενία), το 2024 περιλήφθηκαν ακόμη πέντε χώρες (Ανδόρρα, Αυστρία, Βέλγιο, Ιρλανδία και Λουξεμβούργο) και ακόμη περισσότερες επιθυμούν να κάνουν το ίδιο στη συνέχεια, όπως η Γερμανία.

Σημαντικό ρόλο στη συγκρότηση αρχικά του εθνικού φακέλου για την Κύπρο, και στη συνέχεια του πολυεθνικού, είχε η Αναστασία Πίττα, Αρχιτέκτονας-Ερευνήτρια, καθώς και η υποφαινόμενη.

Προϋπόθεση για την εγγραφή της Τεχνικής στον Αντιπροσωπευτικό Κατάλογο της ΑΠΚ της Ανθρωπότητας είναι αυτή να είναι ζωντανή, να συνεχίζει να υπάρχει και να ενισχύεται συνεπώς, κάθε πέντε με έξι χρόνια (η τελευταία φορά ήταν το 2022 και η επόμενη θα είναι το 2027) χρειάζεται να υποβάλλεται στη Σύμβαση η πρόοδος που σημειώνεται σε κάθε χώρα που περιλήφθηκε στον κατάλογο.

Σήμερα, είμαστε εδώ γιατί κρίναμε ως Γραφείο Επιτρόπου Περιβάλλοντος και Ευημερίας των Ζώων ότι η συνέχιση της διατήρησης και της νέας δημιουργίας αγροτικών ξερολιθιών κατασκευών έχει βαθιά ιστορική, αλλά και οικολογική διάσταση.

Το εντατικό αυτό τριήμερο δράσεων, το εργαστήρι γνωριμίας, γνώσης και διαλόγου, το οποίο θα αναπτυχθεί σήμερα και τις επόμενες δυο μέρες γύρω από τη ξηρολιθική κληρονομιά και τις προοπτικές επαγγελματικής κατάρτισης, οργανώνεται από το Γραφείο μου με την πολύτιμη συνεργασία της Μονάδας Εκπαίδευσης για το Περιβάλλον και την Αειφόρο Ανάπτυξη του Υπουργείου Παιδείας Αθλητισμού και Νεολαίας, την Κυπριακή Εθνική Επιτροπή UNESCO και το Επιστημονικό και Τεχνικό Επιμελητήριο Κύπρου.

Είμαστε όλοι εδώ που ασχολούμαστε με το θέμα από την Ελλάδα και την Κύπρο; Σίγουρα όχι, γιατί ευτυχώς αυτοί που ασχολούνται με το θέμα είναι πολύ περισσότεροι και θα φροντίσουμε να ενταχθούν στην πορεία.

Οι βασικοί συντελεστές, όμως, που μετέχουμε σε αυτό το τριήμερο καλούμαστε να εξάγουμε συμπεράσματα και να πάρουμε αποφάσεις για τα επόμενα βήματα σε επίπεδο συνολικής στρατηγικής και πολιτικής, σε επίπεδο πρακτικής, σε κοινωνικό επίπεδο και σε επίπεδο εκπαίδευσης και επαγγελματικής κατάρτισης.

Σας ευχαριστώ που είστε σήμερα μαζί μας και εύχομαι οι εργασίες του συνεδρίου να είναι ωφέλιμες και εποικοδομητικές.

(ΑΣΠ/ΛΓ/ΕΑθ)

Ίσως σας ενδιαφέρουν και αυτά